مروری بر کتاب ارزشمند ( سورم سرا، نگاهی به بالاجاده کردکوی)
تعداد بازدید تعداد بازدید: 1,696 تاریخ ارسال تاریخ ارسال: ساعت 10:31 ق.ظ، پنج شنبه، 11 مهر، سال 1392 نظرات بدون نظر

نگارش تاریخ محلی برای شناسایی محل و ناحیه ای مشخص، امری لازم و پسندیده و به همان اندازه نیز مشکل است؛ چرا که در اکثر مواقع پرداختن به مطالب مربوط به ناحیه ای خاص مستلزم استفاده از منابع و اسنادی است که مکتوب نیستند و عمدتا باید به استناد منابع زنده یعنی معمرین و شیوخ به جمع آوری و تهیه مطالب پرداخت. اما در این امر از یک سو به واسطه کبرسن افراد و از سوی دیگر تاثیر نظرات شخصی و عقاید خصوصی گویندگان خاطرات چنان که باید و شاید به این نقل قولها نمی توان تکیه کرد.

soramsara2به گزارش رادکانا به نقل از سامانه اطلاع رسانی سورم سرا، با این وجود در طول تاریخ گذشته ما از تواریخ محلی زیادی می توانیم یاد کنیم که با همین سیاق تهیه شده اند و یا مولفانشان دیده های خود را به رشته تحریر در آورده و صد البته امروزه به جهت شناسایی و روشن نمودن اوضاع تاریخی منطقه ای خاص، همچنین وضعیت سیاسی، واقعیات اجتماعی و… آن روزگار از ارزش زیادی برخوردارند.

از آن جمله اند: تاریخ طبرستان ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران ظهیرالدین مرعشی، تاریخ رویان اولیاالله آملی، تاریخ خاندان مرعشی مازندران میر تیمور مرعشی، تاریخ بخارای ابوبکر نر شخی، تاریخ بیهق ابن فندق، فارسنامه ابن بلخیو…. امروزه ضرورت وجودی این منابع به واسطه دستیابی ما به اطلاعات مندرج در آن بیش از پیش احساس می شود.

از این گونه تواریخ محلی که در تاریخ ناحیتی خاص نوشته شده است می توان از کتابی نام برد که به همت آقایان کریم الله و جمشید قایمی، در سال 1378 توسط انتشارات فکرت تحت عنوان سورم سرا(نگاهی به بالاجاده کردکوی) به چاپ رسیده است.

پیش از هر توضیحی در مورد مطالب تهیه شده در این کتاب بهتر است از لحاظ موقعیت محلی منطقه، اشارتی به سورم سرا و کردکوی بشود تا خوانندگان محترم نسبت به این خطه از کشورمان اطلاعاتی ضمنی داشته باشند.

براساس نوشته مولفان ارجمند این کتاب، اسناد و کتبی که مربوط به منطقه بالاجاده وجود دارد تماما به دوره قاجار و پس از آن باز می گردد و تنها منبع پیش از این عصر را باید در سنگ قبری جستجو کرد که به قرن هفتم قمری باز می گردد.

ضمن آنکه بقایای بقاع تخریب شده، تپه های تاریخی، سفالینه ها و آثار بازمانده از نشانه های زیست انسانهای قبلی را باید از مصادیق وجود پیشینه تاریخی این منطقه دانست.

آنچه که امروزه به نام بالاجاده با جمعیتی بالغ بر 4000 نفر می شناسیم همان منطقه ای نیست که در گذشته با این نام، محل اسکان اقوام پیشین بوده است. بلکه در جای دیگری وجود داشته که به دلایل متعدد نامعلومی، از جمله جنگها و لشکرکشی ها و شیوع بیماریهای مسری و… موجب نقل مکان مردم به جای کنونی بوده است.

پیشینه نامگذاری این منطقه به بالاجاده هم به زمان شاه عباس اول و احداث جاده معروف به راه شاه عباسی بر می گردد که از شمال این ناحیه عبور کرده، سراسر مازندران و گرگان و دیگر نقاط ایران را به یکدیگر مرتبط می کرده است.

باقیمانده علائم بالاجاده پیشین را هم باید در اطراف قبرستانهای قدیمی محل کنونی، بقایای قلاع نظامی و قصر و معبد و … این ناحیه یافت.

از آن جمله می توان به قلعه مقدس (دین تپه) روستای چهارده از روستاهای منطقه بالاجاده اشاره کرد که با مطالعه قبور نامنظم قبرستانی این قلعه چنین بر می آید که مراسم خاکسپاری مردگان با جهت حرکت خورشید ارتباط داشته و به عبارتی زمان وساعت تقریبی فوت مرده را می توان حدس زد.

این همه نیز به احترام ایزدمهر ( خورشید ) مربوط می شود که احتمال تعلق قبور به موبدان و هیربدان که در مجاورت آتشکده های واقع در کوهستان های شرقی البرز دیده شده اند را تقویت می کند.

همچنین در ضلع جنوبی این تپه وجود قلاع دیگری چون انار تپه در بالاجاده این نظر را تایید می کند که این قلاع به عنوان مرکز دیده بانی قلعه مقدس ایجاد شده بودند.

از این گونه موارد باید از خندق دور تا دور بالاجاده نام برد و دو دروازه ای که قبلا وجود داشته که به واسطه تهاجم سواران ترکمن، جهت دفاع از محل ایجاد شده بودند.

همچنین آثار بازمانده از قراول خانه های موجود بر ارتفاعات که امنیت راهها را عهده دار بودند را می توان نام برد که در نهایت باعث تسهیل عبور و مرور کاروانها و مالا توسعه تجارت منطقه می شدند.

پس از اسلام هم، از همین قلاع برای مقابله با لشکریان اسلام استفاده شد که به نام پهلوان قلعه مشهور شدند.

مطالعه تاریخچه مندرج در کتاب سورم سرا اطلاعات بیشتری در این نواحی و مشخصات مربوطه را به خواننده می دهد که اغلب براساس تحقیقات میدانی و مصاحبه با معمرین صورت پذیرفته است.

کتاب سورم سرا چنان که نگارندگانش یاد کرده اند بیشتر شبیه یک مونوگرافی و چه بسا فراتر از آن، به تمامی جوانب زیستی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، جغرافیایی و تاریخی منطقه از دیرباز تاکنون پرداخته است.

دایره شمول مطالب آنچنان است که از اسناد گرفته تا نشانهای علمی و ورزشی نخبگان و قهرمانان و پهلوانان این خطه، در تهیه موضوعات کتاب بهره گرفته شده است.

از این رو به منظور آشنایی اهل تحقیق با کار نوشتن تواریخ محلی، همچنین آگاهی از فرهنگ و آداب و رسوم، تاریخ و وضعیت اقتصادی و اجتماعی بخشی از کشورمان، فهرست کاملی از مندرجات کتاب در زیر عرضه می شود:

این کتاب از یک مقدمه، 7 فصل و فهرستی از منابع و مآخذ تشکیل شده است.

در مقدمه ضمن اشاره گذرا به موقعیت جغرافیایی بالاجاده، نگارندگان از تلاشهای مستمر چندین ساله خود در تهیه این کتاب سخن گفته، به خصوصیات افراد محلی اشاره کرده اند.

در خاتمه مقدمه نیز مختصرا آوانویسی واژگان محلی جهت تسهیل در خواندن مطالب نوشته شده به زبان بومی را افزو ده اند.

فصل اول: موقعیت جغرافیایی و محیط زیست طبیعی: در این فصل به طور جداگانه و مشروح موقعیت جغرافیایی و زیستی بالاجاده توصیف شده است.

از پوشش گیاهی، شامل درختان و درختچه ها، همراه با نام فارسی، محلی و علمی شان گرفته تا منابع آبی شامل رودها، چشمه ها، عوامل دگرگونی محیط زیست و حیات وحش با ذکر گونه های مهم جانوری منطقه ذکر شده اند.

همچنین نام جانوران مختلف به صور فارسی محلی عربی به تفکیک نوع حیوانات اعم از پستانداران و پرندگان و بی مهرگان آمده است.

فصل دوم: تاریخچه محل و طوایف منطقه با توضیحاتی مفصل از پیشینه تاریخی بالاجاده از دیرباز تا عصر حاضر، ذکر فهرستی از سادات محل، افراد  مهاجر از نقاط دیگر، اماکن تفریحی و تاریخی ( پلها، تپه ها، قلعه ها، قبرستانها، جاده ها و سنگ قبرها) در این فصل آمده است.

فصل سوم: وضعیت اقتصادی با ذکر پایه زندگی اقتصادی مردم بر بنیان کشاورزی و مشکلات موجود و عوامل رکود در بخش کشاورزی، اسامی محلی زمینهای زراعی، تولیدات کشاورزی منطقه حتی نام مالکین و مشخصات چاههای آب آن، جداولی حاوی اطلاعاتی در مورد نوع کود و قیمت آن در مصارف کشاورزی، باغداری، دامداری سنتی و صنعتی، مرغداری، زنبورداری، استخر پرورش ماهی و اردک، کارگاهها و صنایع دستی، آسیابها، وسایل حمل ونقل، مغازه ها با ذکر نوع اجناس از ابتدای سده جدید شمسی تاکنون، موضوعات متنوع این فصل را تشکیل می دهند.

فصل چهارم : امکانات ونهادها: شامل مطالبی مثل نام و مشخصات و تاریخ ساخت مدرسه با استفاده از اسناد،نام گروهی از معلمان، آموزشگاه سالمندان، اولین کتابخانه، جنگلبانی، کارخانه برق، آب بهداشتی، درمانگاه، مطب شخصی، داروخانه، شرکت تعاونی، پاسگاه ژاندارمری، اداره آموزش فنی وحرفه ای دخترانه، خانه بهداشت، انجمن ده، خانه اصناف، شورای اسلامی، مخابرات، آسفالت جاده، منبع جدید آب، گازرسانی و…. براساس اسناد از جمله مطالب مورد بحث این فصل می باشند.

فصل پنجم: تحت عنوان فرهنگ عامه شامل مباحثی چون واژه های محلی، زبانزدها و کنایات، باورها، متلها، چیستانها، نوروزخوانی، ترانه ها، لالایی ها، نفرینها، سوگندها، نیایشها، زینت آلات، ابزار آشپزخانه، دارو و درمانها، اوزان و مقیاسها، فرهنگ غذایی از تهیه تا فهرست اسامی غذاهای مختلف، سوگواریها، شادمانیها، مراسم ازدواج، زایمان، ختنه سوران، تحصیل کرده ها با لیستی از دانشگاهیان منطقه با تفکیک مقاطع و نام و رشته تحصیلی.

فصل ششم: شامل نام آوران و نشان آوران بالاجاده در رشته های علمی و ورزشی، همچنین اهل قلم که در این بخش بیوگرافی عده ای از اهل قلم و پژوهش بالاجاده از جمله نگارندگان کتاب به همراه فهرستی از آثار (چاپ شده و در دست چاپ) در بخشهای تاریخ، ادبیات و شعر و… آمده است.

فصل هفتم : اختصاص به اسناد، نسب نامه ها و نگاره ها دارد و مشتمل بر مطالبی چون اسناد مربوط به ازدواج اهالی محل از قاجار تاکنون.

همچنین اسناد حکومتی و وقف نامه های مختلف و سواد اسناد خانوادگی مولفان کتاب، احکام قهرمانی مدال آوران و شجره نام های متعدد از خاندانهای معتبر و طوایف مختلف.

عکسهایی از افراد  و اماکن و افتخارات بالاجاده به عنوان ضمیمه پایانی کتاب اطلاعات خوبی نسبت به شناسایی خاندان مختلف می تواند خوانندگان را رهنمون باشد.

فهرستی از منابع و ماخذ به علاوه صورتی از افرادی که مولفان را در تهیه کتاب یاری دادند تحت عنوان سپاس نامه بخش آخر کتاب را تشکیل می دهد.

 

اثر استاد الهام ملک زاده عضو هییت علمی دانشگاه آراد اسلامی

ارسال نظر